Erken müdahale programlarının ebeveyn öz yeterliği üzerindeki etkileri: Sistematik derleme

Abstract

Ebeveyn öz yeterliği, ebeveynlerin çocuklarının gelişimini destekleme konusundaki yeterlik algılarını ifade eden ve erken çocukluk döneminde çocuk gelişimi üzerinde belirleyici bir rol oynayan önemli bir değişkendir. Özellikle 0–3 yaş döneminde uygulanan erken müdahale programlarının, ebeveynlerin öz yeterlik algılarını güçlendirme potansiyeline sahip olduğu belirtilmektedir. Bu bağlamda, mevcut çalışmanın amacı, 0–3 yaş çocuklara yönelik erken müdahale programlarının ebeveyn öz yeterliği üzerindeki etkisini inceleyen araştırmaların sistematik olarak derlenmesi ve mevcut kanıtların bütüncül bir çerçevede sunulmasıdır. Bu çalışma, sistematik derleme yöntemiyle yürütülmüştür. Literatür taraması, PICOS (Population, Intervention, Comparator, Outcome, Study Design) çerçevesi temel alınarak gerçekleştirilmiştir. Taramalar Web of Science, Scopus ve ULAKBİM TR Dizin veri tabanlarında yapılmıştır. Tarama sürecinde “erken müdahale”, “erken çocukluk müdahalesi”, “ebeveyn öz yeterliği” ve ilişkili Türkçe ve İngilizce anahtar kelimeler çeşitli kombinasyonlarla kullanılmıştır. Dahil edilme kriterleri; 0–3 yaş çocuklara yönelik erken müdahale programlarını içeren, ebeveyn öz yeterliğini sonuç değişkeni olarak ele alan ve deneysel, yarı deneysel ya da ön test–son test desenine sahip çalışmalarla sınırlandırılmıştır. Elde edilen çalışmalar, metodolojik özellikleri, müdahale türleri ve ebeveyn öz yeterliği üzerindeki bulgular açısından incelenmiştir. Elde edilen veriler tematik ve betimsel yöntemlerle sentezlenmiş; benzer özellikler taşıyan çalışmalar gruplandırılarak karşılaştırılmıştır. Bulgular sayısal birleştirmeye uygun olmadığından meta-analiz yapılmamış, sonuçlar nitel sentez yoluyla sunulmuştur. Bu sistematik derlemenin, erken müdahale uygulamalarının ebeveyn öz yeterliği üzerindeki etkilerine ilişkin mevcut kanıtları ortaya koyarak, alandaki bilgi birikimine katkı sağlaması ve gelecekte yürütülecek araştırmalara yön vermesi beklenmektedir.