Structural inequality exhaustion theory: A transdisciplinary framework linking socioeconomic strain to bidirectional exhaustion

Abstract

Socioeconomic inequality is a primary determinant of global health disparities, yet the mechanistic pathways linking structural strain to individual exhaustion remain poorly defined. Current models seldom bridge the gap between macro-level socioeconomic indicators and micro-level biological mediators. This study introduces the Structural Inequality Exhaustion Theory (SIET) as a unified, bidirectional framework for understanding systemic depletion across social strata. Using a transdisciplinary theoretical synthesis, this research integrates empirical evidence from neuroscience, psychobiology, and behavioral economics; model development followed a systematic approach addressing five primary literature gaps, and the framework is applied to an exploratory cross-national analysis using publicly available OECD and World Bank indicators (PROSPERO CRD420251249096). SIET formulates a bidirectional exhaustion model comprising Socioeconomic Exhaustion (SE) and Psychosocial Exhaustion (PE), introduces the Structural Exhaustion Index (SEI) to quantify cumulative pressures, and proposes a testable behavioural function. An exploratory cross-national application shows that a SEI proxy is strongly and inversely associated with population life expectancy (r = −0.74, p < 0.01). SIET advances public-health and economic theory by providing a mechanistic bridge between structural inequality and health outcomes, offering a foundation for targeted, exhaustion-sensitive policy design.Sosyoekonomik eşitsizlik, küresel sağlık eşitsizliklerinin temel belirleyicilerinden biri olmakla birlikte, yapısal zorlanmayı bireysel tükenmeye bağlayan mekanik yolaklar hâlâ yeterince tanımlanmamıştır. Mevcut modeller, makro düzeydeki sosyoekonomik göstergeler ile mikro düzeydeki biyolojik aracılar arasındaki boşluğu nadiren köprülemektedir. Bu çalışma, toplumsal katmanlar boyunca sistemik tükenmeyi anlamaya yönelik birleşik ve çift yönlü bir çerçeve olarak Yapısal Eşitsizlik Tükenmesi Teorisi’ni (YETT/SIET) tanıtmaktadır. Disiplinler arası bir kuramsal sentez kullanılarak nörobilim, psikobiyoloji ve davranışsal iktisattan elde edilen ampirik kanıtlar bütünleştirilmiş; model geliştirme süreci, literatürdeki beş temel boşluğu ele alan sistematik bir yaklaşımı izlemiş ve çerçeve, kamuya açık OECD ve Dünya Bankası göstergeleri kullanılarak keşifsel bir ülkeler arası analizde uygulanmıştır (PROSPERO CRD420251249096). YETT, Sosyoekonomik Tükenme (SE) ve Psikososyal Tükenme (PE) bileşenlerinden oluşan çift yönlü bir tükenme modeli formüle etmekte, kümülatif baskıları ölçmek için Yapısal Tükenme Endeksi’ni (SEI) önermekte ve test edilebilir bir davranışsal fonksiyon ortaya koymaktadır. Keşifsel ülkeler arası uygulama, bir SEI vekil göstergesinin nüfus yaşam beklentisiyle güçlü ve ters yönde ilişkili olduğunu göstermektedir (r = −0,74, p < 0,01). YETT, yapısal eşitsizlik ile sağlık sonuçları arasında mekanik bir köprü sağlayarak halk sağlığı ve iktisat kuramına katkıda bulunmakta ve tükenmeye duyarlı politika tasarımı için bir temel sunmaktadır.